elektrik_ve_alev

Büyük Komplo: Planned obsolescence strategy

     Merhaba,
     İngilizceden gelen “Planned obsolescence” kavramının Türkçe karşılığı tam olarak çevrilmese de bizim literatürümüze “Planlı eskitme” olarak girmiştir…

Açıkçası bu konuyu ilk duyduğum zaman aklıma sadece kendimizden kaynaklanan sorunlardan dolayı bir kasıt olduğunu düşünmüştüm. Sonradan yaptığım araştırmalar ve planlı eskitme hakkındaki bir belgeselden sonra neyin ne olduğunu daha net bir şekilde anlamış oldum. Eğer sizde bu kavramı ilk defa duyuyorsanız eminim ki çok şaşıracaksınız. Hatta özür dileyerek söylüyorum “ohaaa” bile diyeceksiniz. Peki o zaman daha fazla sizleri sabırsızlandırmadan konuya başlamak istiyorum. Şimdi gelin planlı eskitmenin ne olduğunu, ne amaçla yapıldığını, ne kadar süredir hayatımızda olduğu gibi birçok sorunun cevaplarını birlikte öğrenelim.

     Brooks Stevens’ın bu konu hakkındaki beni etkileyen ve planlı eskitme kavramına tam oturan bir sözüyle başlamak istiyorum: “Planlı eskitme; tüketicinin, gerektiğinden biraz daha yeni gerektiğinden biraz daha iyi bir şeye, gerektiğinden daha kısa bir zamanda sahip olma isteğini kullanmaktır.” Bu söz ile kafamızda bir şeylerin canlandığının farkındayım. Çok yabancı gelmiyor değil mi? Özellikle ülkemizde yaşanan en büyük sorunlardan birisidir bence. Size şöyle bir soru sorsam: Telefonunuzu en son ne zaman değiştirdiniz? Araştırmalara göre insanların %80’i telefonlarını iki senede bir değiştiriyorlar ve buna maalesef bizlerde dahiliz. Peki, neden böyle? Aslında ben buna psikolojik eskitme de diyorum. Çünkü planlı eskitme tam bu noktada devreye giriyor. Daha iyisine, en kısa zamanda sahip olmayı istediğimizde insanların psikolojik yönünü kullanarak etkilemeye çalışıyor. Literatürdeki tanımıyla açıklar isek; Endüstriyel tasarımda bir ürünün belli bir süre sonra eskiyerek veya işlevsiz hale gelerek sınırlı bir kullanım ömrüne sahip olmasını tasarlamak ya da planlamaktır. Tıpkı canlılar gibi eşyalarında bir ömrü vardır. Malzemenin türüne, üretim kalitesine ve fiziksel kullanımına göre değişiklik gösterebilir. Metaller çok dayanıklı maddeler oldukları için metalden yapılan eşyalar kolay bir şekilde bozulmazlar. Eğer bir ürünü yıllarca bozulmayacak şekilde tasarlarsanız o üründen çok satar ve çok para kazanırsınız değil mi? Cevabınız evet ise üzgünüm bu konuda çok yanılıyorsunuz(Tabi konumuz gereği). Kaliforniya da bir itfaiye binasında bulunan bir ampul 1901 yılından beri yani 115 yıldır yanıyor. Eğer bütün ürünler bu ampul gibi sağlam olsa bunu üreten şirketler nasıl kazanacaktı. 1924 yılında İtalya’nın Geneva şehrinde bir grup takım elbiseli adam, uzun süre dayanan ampulün iktisadi bir sakınca olduğunu ortaya koymuş ve ampul üretim ve tüketiminin kontrol altına alınmasına karar vermişlerdi. Bu amaçları gerçekleştirebilmek için uluslararası bir kartel kurdular. İlk küresel kartel olan adına Pheobus karteli dedikleri aynı zamanda resmi olarak hiç var olmayan bu kartel Amerika ve Avrupa’daki ampul üreticilerini kontrol altına alıp ürettikleri ampullerin ömrünün 1000 saati geçmemesini sağladılar. Ömrü 1000 saati geçen ampul üreticilerine ağır cezalar verildi. Planlı eskitme ile ampullerin ömrü 2500 saatten 1000 saate düştü ve ampuller için standart bir kullanım ömrü haline geldi. Planlı eskitmenin Günümüzde en çok kullanıldığı alan teknolojik eşyalardır. Bir başka örnek verecek olursam örneğin bundan yedi sekiz sene önce kartuşlu yazıcılar vardı. Ben o sıralar ortaokulda ödevlerimi çıkartmak için yeni bir yazıcı almıştım. Bir süre sonra kartuş bitti ve yenisini almak için gittiğimizde iki kartuşun yazıcının fiyatından yüksek olduğunu söylediler. İşte burada farkında olmasam bile planlı eskitmenin kurbanlarından birisiydim. Günümüzün en güvenilir markalarından birisi olan Apple’ın da sicili temiz değil. 2003 yılında üretmiş olduğu Ipodların bütünleşik bir batarya sisteminin bulunması ve yaklaşık bir sene pil ömrünün verilmesi Apple’da planlı eskitmeden kullandığının kanıtıdır. Tüketiciler bir olup Apple dava açmasıyla birlikte o zamanlarda Planlı eskitme resmi olarak mahkemeye taşınmış oldu. Dava tüketicilerin lehine sonuçlandı ve Apple tüm Ipodların bataryalarını ücretsiz olarak değiştirdi ve tüketicilere tazminat verdi.
     Günümüzde planlı eskitmenin uygulanmadığı yer yok denecek kadar azdır. Şirketler daha çok satış yapabilmek için her geçen gün planlı eskitme uygulamaları yapıyor ve geliştiriyorlar. Aldığımız tüm ürünlerin bir ömrü olduğunu unutmamalıyız bunun bilincinde olarak kullanmalıyız. Bunun en güzel örneği ürünlerin garanti sürelerinin bitmesinden hemen sonra bozulmaya başlaması gibi.
     Bu linkteki planlı eskitme ile ilgili belgeseli izlemenizi tavsiye ederim.

119 Toplam Goruntulenme Sayisi, 1 Bugunku Okunma Sayisi

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir